چکانی دیوان                                                                              لیو ٹالستوی--------------
کریم بلوچ _ تهل

                                                    دو سَنگت

     دو سنگت ءَ ، لد و جنگل ءَ روان اتنت . ممے ، آهانی دیما ودی بیت و در کپت ، یکیں تتک و چه درچکے ءَ سرکپت و وتی چیر دات ، و  دومی راه ءَ سرا پَشت کپت. آئی ءِ دستا چیزے  و کارے نه بیتگ ات __ آ وت ءَ ڈگار ءَ سُٹ ات و ساه ءِ کشگ ئی بند کت ؛ که مرتگ .
    مم ، آئی ءِ وَٹ و کش ءَ آتک ، و بو کشاں بیت ؛ آ ساه ءِ کشگ ءَ بند کتگ ات .
    مم آئی ءِ دیم هم ، بو کت  ، پگر ئی کت که مرتگ و ویل ئی کت .
    وهدے که ممّ شُت ، آئی ءِ سنگت چه درچک ءَ ایر کَپت و کندت ئی :
    _ نوں ، چون باریں _ گوئشت ئی _ مم تئی گوش ءَ چے گوئشت ؟
    _ آ ، من ءَ گوئشت که ، بَرّیں و گندگیں مردماں هما انت  که ، ڈُکّ و سَکی ءِ وهد ءَ، چه سنگتاں تَچ انت و پُشت کن انت.

                                                  ***********
                                                   **********
                                                    *********
                                               
                                                 کور و شیر


    یک پیدایشتی کورے ، بینایینے ءَ جست کت : « شیر ءِ رنگ کجام انت ؟»
    بینا گوئشت : « شیر ءِ رنگ ، کاگد ءِ رنگ ءِ داب ءَ اسپیت انت. »
    کورءَ جست کت : « چون ، اے رنگ هنچو شپیت و آواز دنت وهدے که دست ئی پرکن ئے ، چو کاگد ءِ داب ءَ ؟»
    بینا گوئشت : « نه ، آ ، اسپیت انت هنچو آرت ءِ وڑ ءَ . »
    کور ءَ جست کت : « چون ، باریں ، اسپیت هنچو آرت ءِ داب ءَ  نرم انت و آرت ءِ داب ءَ شَپ ایت و رچ ایت ؟»
    بینا گوئشت : « نه ، آ تهنا اسپیت انت ، هنچو زمستان ءِ سیهڑ (" Seehar) و کرگوشک ءِ داب ءَ .»
    کور ءَ گوئشت : « چون اسپیت ، نرم و نرم مودیں  و نرم بُٹـینے چو کرگوشک و سیهڑ ءَ . »
    بینا گوئشت : « نه ، اسپیتیں رنگ ، دلجم و پَـکّ ، بَـرپ ( برف ) ءِ رنگ انت .»
    کور ءَ گوئشت : « چون آ ، برپ ءِ داب ءَ گـُوَهر و سارت انت ؟ »
    هـَو ، بینای ءَ چینچو دَروَر و مَـٹّ گوئشت انت ، بلے کور سَر پَد نه بیت که شیر ءِ اسپیتیں رنگ ، کجام انت .

                                           ٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
                                                   ٭٭٭٭٭٭

نویسنده: احمد    

در تاریخ باستان شناسی بلوچستان غربی ، سه تپه، بمپور ، چاه حسینی و خوراب از مهمترین محوطه های باستانی و مسکونی بوده اند که در این بین بمپور همواره مهمترین منزلگاه در این ناحیه بصورت حلقه واسطی مناطق تمدنی پیرامون خود ( تمدن های نواحی داخلی ایران ، تمدن های سند و هند ) را در زمینه های بازرگانی ، اجتماعی و فرهنگی به یکدیگر پیوند می داده است .

به استناد پاره ای از نوشته ها بمپور به عنوان مرکز پورا در زمان کوروش کبیر در فاصله سالهای  (530-559 ) قبل از میلاد تحت سلطه وی بوده است .

از جمله مهمترین وقایع تاریخی این منطقه قبل از حمله اعراب عبور لشکر اسکندر مقدونی از این ناحیه و نجات آنها به علت آبادی منطقه در عبور به سمت نواحی داخلی ایران در بازگشت مصیبت  بار از صحاری بلوچستان پس از پایان حمله به هند بوده است .

قلعه بمپور- یادگارساسانیان- قلب بلوچستان        عظمت فروریخته  خفته دربوته فراموشی

قلعه بمپور معروف ترین قلعه در سرتاسر بلوچستان است،این قلعه بر روی یک تپه ساختگی که بدون تردید خاک آن رااز جاهای دیگر آورده اند بنا نهاده شده است.قلعه به صورت دو تکه ساخته شده که ازنظر ارتفاع با هم یکسان نیستند.

صحن پایین که درب ورودی در دیواره شرقی آن قرار گرفته و برجهایی چند نیز آن را احاطه کرده اند مقر ساخلو منطقه مسکونی و نظامی بوده علاوه بر این اصطبل اسب هاو یک نقب برای فرار از محاصره ها هنگام تسخیر قلعه از سوی مهاجمان و یا جهت یورش از پشت و شبیخون زدن به نیروهای محاصره کننده قلعه استفاده می گردیده است درآن قرار دارد.قسمت فوقانی قلعه ارگ و حاکم نشین بوده که بلندی تپه اش از صحن پایین بیشتر و نفوذ به داخل ارگ برای مهاجمان به علت بلندی و شیب تند تپه ی آن کار ساده ای نبوده است .در دیواره ی اطراف قلعه ده برج دفاعی قرار داشته است.

ارتفاع تپه قلعه به اعتقاد هانری پاتینجر که به سال 1810 میلادی ان را دیده است حدود یکصد یارد و محیط قاعده آن هشتصد یارد است.(هر یارد برابر 92 سانتی متر)

تاریخچه قلعه

در زمینه قدمت قلعه نظرات متفاوتی بیان شده است .

پاتینجر نظامی انگلیسی  به روایت از بومیان منطقه چنین آورده است:

((افسانه و روایت عامیانه ای در میان مردم حاکی است  هنگامی که ارتش عظیمی از گبرها(زرتشتی)از این راه عبور می کرد فرمانده انها به سواران دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کرده و روی هم بریزند تعداد سواران آنچنان زیاد بود که وقتی خاکها را بر روی هم انباشتند تپه ی فعلی به جای ماند))

فرانسوا بالسان سیاح ،جهانگرد و معاون آکادمی ماورا  دریاهای فرانسه که به سال 1335 ه.ش قلعه بمپور را دیده معتقد است:آثاری که من در قلعه بمپور بدست آوردم ، طبق نظر متخصصان موزه لوور فرانسه اقلا مسبوق به دوره ساسانیان تشخیص داده شد.

تحقیقات وکاوش های علمی خانم دکتر بئاتریس دکاردی در تپه ی باستانی بمپور که به لطف شناسایی اولیه ی این نقطه ی باستانی به وسیله باستان شناس  پر کار مجاری الاصل انگلیسی مارک اورل اشتین صورت گرفت ثابت کرده از دوران ما قبل تاریخ کانون هایی در دشت های بمپور وجود داشته است.

دکاردی معتقد است اشیا  و ظروف بدست آمده در تپه ی باستانی بمپور از نظر تاریخی تمدن اولیه سرزمین بلوچستان غربی را در بمپور ثابت می کند که به منزله ی واسطه ای میان تمدن های غربی ایران و تمدن های سند پاکستان بوده است .سفالهای بدست آمده در بمپور که به عقیده دکاردی مسبوق به تا 2700 سال ق.م هستند ، نشان می دهد این مکان پیش از تاریخ در نتیجه ی خشک شدن تدریجی از آبادی افتاده است در حالیکه سابقا بسیار آباد بوده و جمعیت زیادی در خود جای می داده است و ارتباطات فرهنگی نیز با سایر محوطه های پیرامون خود داشته است.

شباهت بنای قلعه بمپور با ساختمانهای دوره ساسانی منطقه (قلعه دختر و      قلعه ی بم در کرمان) نشان می دهد که تاریخ اولیه این قلعه می تواند تا دوره ساسانی عقب برده شود.

عده ای بدون هیچ گونه دلیل و مستندات تاریخی قلعه را مسبوق به دوره ی افشاریه و حتی نزدیکتر از آن دوره قاجاریه معرفی کرده اند اما شواهد امر بنای آنرا کهن تر از این زمان ها معرفی می کند . ذکر یک نمونه از حوادث مربوط به دوره صفویه بی اساس بودن چنین ادعایی را به راحتی ثابت می کند.

احمد علی خان وزیری در تاریخ کرمان می نویسد:

((گنج علی خان حاکم مقتدر صفوی با هجوم به بلوچستان به سال 1022 ه.ق ملک شمس الدین ولد ملک دینار از نژاد صفاریه سیستان که دارالملکش قلعه بن فهل بود را در قریه کوچ کردون شکست داد ملک به ناچار به قلعه تحصن جست  سپاه گنجعلی خان قلعه را در محاصره گرفت پناهندگان به قلعه پس از دو ماه پایداری تسلیم شدند. بنا بر این ملک شمس الدین را به پایه سریر اعلی شاه    نزد عباس فرستادند و ریاست آن دیار به ملک میرزا واگذار شد .))

اهمیت تاریخی و موقعیت نظامی قلعه

پاتینجرانگلیسی(  متخصص قلاع نظامی)   ضمن تمجید از قلعه بمپور معتقد است که این قلعه به مناسبت وضع نظامی خاص خود می تواند در قبال بزرگترین قشون مقاومت کند.

بالسان در سیاحت نامه خود آورده است.

محل قلعه را بالای تپه مزبور برحسب تصادف تعیین نکرده  بلکه منظور استراتژیک داشته اند زیرا آن تپه طوری به اطراف مشرف می باشد که محال است یک مهاجم بتواند به قلعه بمپورنزدیک شود بدون اینکه به نظر مدافعین برسد به همین دلیل وی معتقد است قلعه بمپور یکی از قلاع نظامی قدیمی و مهم آسیا و از بزرگترین قلاع خاورمیانه است.

سروان جنگینز در توصیف قلعه بمپور نوشته است:

در بمپور قلعه ای بسیار خوش بنا به ارتفاع صد پا به چشم می خورد این قلعه در 3 مایلی رودخانه است که از نظر سوق الجیشی حائز اهمیت فراوان است و به خاطر آن جنگهای خونین زیادی بر پا گردیده است.

قلعه بمپور در تاریخ گذشته بلوچستان همواره استوار ترین پناهگاه برای قوی ترین روسای بلوچ بوده واز نظر نظامی و تسخیر نا پذیری حائز اهمیت بوده است  به همین دلیل بارها در زمانهای مختلف و به خصوص در دوره ی قاجاریه به دفعات محاصره و بمباران شد .

خونبار ترین و ویرانه کننده ترین  حملات به بمپور و قلعه آن

پس از پایان حکمرانی ملک دینار که علاوه بر علم و خرد مطلق العنان و متکبرانه بر مکران تسلط داشت و این سلطه را ارزانی خداوند به خود تلقی    می کرد به گونه ی که بر نگین انگشتری اش این بیت نقش بسته بود :

خداوند جهان را گر نبودی ملک بسیاری

  ندادی کیج و مکران را چنین ارزان به دیناری

وقتی نوبت حکمرانی به ولد ملک دینار به نام ملک شمس الدین رسید در سال 1022 ه . ق گنجعلی خان حاکم مقتدر کرمان ماموریت یافت تا قلعه بن پهل را تصرف کند ، در این میان ملک برای دفاع  در حوالی قریه کوچ گردون با سپاه کرمانیان در آویخت اما تاب مقاومت نداشت و نا چارا به قلعه مستحکم خویش پناه جست و گنجعلی خان پس از دو ماه محاصره و پایداری ساکنان آن قلعه را مفتوح و ریاست آن دیار به ملک میرزا واگذار و ملک شمس الدین به همراه فرزند دیگرش گروگان عازم اصفهان شدند .

لشکر کشی پیر محمد خان بیگلر بیکی هرات و اصلمس خان از فرستادگان نادر شاه افشار و نبرد بی امان آنها با تفنگچی و جماز سواران بلوچ تحت فرمان ملک شپر خان حکمران بمپور در محلی موسوم به چیل نادر ، هر چند که با شکست سپاه بلوچ و محاصره قلعه انجامید اما پس از ناکامی در تصرف قلعه ، سپاه فرستادگان نادر نا چارا به سوی دیگر نواحی بلوچستان حمله ور شدند .

   همزمان با شورش آقاخان محلاتی و حمایت محمد علی خان حاکم بمپور از او در سال 1257 ه.ق زمانی که حبیب اله خان شاهسون امیر توپخانه به آن یورش برد صدمات زیادی را متحمل گشت که بلوچ ها هنوز هم آن واقعه ی خونبار را درحافظه تاریخی خود از یاد نبرده اند .

این قلعه که تسخیرش به منزله از کار انداختن قلب بلوچستان بوده آخرین بار به سال 1307 ه.ش توسط نیروهای شرق و جنوب به سرکردگی سرتیپ امان اله جهانبانی در دوره ی پهلوی اول به توپ بسته شد و بدین ترتیب قلب بلوچستان پس از قرنها به ضرب توپ و خمپاره از تپش افتاد.

قلعه ای که در برابر عظمت و تسخیر ناپذیری اش تمام باجگیران فاتح دست کم یک بار مزه تلخ شکست را پای آن چشیده اند و روزگاری هر گوشه اش عظمتی داشته که بیانگر اقتدار و رازهای نهفته بسیاری است می رود که به سرنوشت محتوم همان کسانی بپیوندد که جز درد رنج برای مردم بلوچ چیز دیگری را به یادگار نگذاشتند ، کسانی که امروز در لابلای تاریخ خفته اند  می رود که     قصر شان نیز چون نامشان رفته رفته با بادها و طوفانهای تند و رگبارهای سیل آسا فرو  ریزد   و از خاطر ها محو  شود .

یادگار ساسانیان  قلب پر حادثه بلوچستان امروز عظمتش فرو ریخته و خفته در بوته فراموشی هر ساله در اثر آب شستگی وباد به ریگهای روان صحرا     می پیوندد.اما عظمت گذشته اش از دور چشمان هر بینده علاقمند به هویت و میراث گذشتگان را به  خود جلب می کند .  

http://bampoor.mihanblog.com/post/2

  عـــلــــــــوم باستـــــــانشنـــــاسی :رودخانه بمپور یکی دیگر از مهمترین رودخانه های بلوچستان می باشد.  این رودخانه با درازاى حدود 275 کیلومتر آبهاى قسمت شرقى بلوچستان را جمع آورى کرده و بعد از مشروب نمودن ایرانشهر از آن گذشته و به جازموریان مى ریزد. این رودخانه در 6 کیلومترى جنوب غربى بمپور قرار داشته واز ارتفاعات خاورى ایرانشهر سرچشمه میگیرد و به نامهاى محلى کارواندر، تیغاب و دامن نیز نامیده میشود.. 

 بین ایرانشهر و بمپور در دو سمت آن جنگلى از درختان کهور -گز-کنار پرورش مییابد. بیشه زارها و استپهاى بیابانى و گیاهان خودرو نیز از پوشش هاى گیاهى موجود در منطقه بشمار میروند.  کشت محصولاتى نظیر گندم ، جو ،ذرت ، ،خرما ,حبوبات و  کماکان در منطقه عمومیت دارد. دامهایى نظیر شتر, بز, گاو، گوسفند نیز بطور عموم در منطقه پرورش مى یابند. محوطه های باستانی زیادی در اطراف رودخانه بمپور وجود دارند که گویای وابستگی شدید این منطقه به آب این رودخانه بزرگ است. جالب است بدانیم که رودخانه بمپور در منطقه کاروندار و دامن بدلیل وجود کوهها و تپه های زیاد نقش بسیار مهمی  را دامداری ایفاء می نموده است. البته کشاورزی هم بصورت باغداری نقش مهمی را در زندگی مردم این منطقه ایفاء می نماید، اما بدلیل کمبود زمینهای وسیع این امر در حد تامین مایحتاج اولیه مردم منطقه باقی مانده است. مزارع پراکنده ای در منطقه وجود دارند که محصول اصلی آنها خرما می باشد.  این رودخانه پس از طی کوهها و تپه ها به ایرانشهر می رسد. بین ایرانشهر و بمپور که شرایط به لحاظ وجود زمینهای حاصلخیز مناسبتر است، رودخانه نقش مهمی را در فعالیتهای کشاورزی منطقه ایفاء می نماید.  جالب توجه است تا اشاره شود که محوطه های همزمانی که در منطقه بین ایرانشهر و بمپور قرار گرفته اند  به مراتب بزرگتر از محوطه هایی می باشند که در بررسی در منطقه دامن مطالعه شدند. این امر نتیجه زمینهای  مناسب کشاورزی در منطقه بین بمپور و ایرانشهر می باشد. بعبارتی شرایط مناسب کشاورزی در این منطقه به مردم این امکان را داد تا با طیب خاطر بیشتری به فعالیتهای کشاورزی بپردازند، بنابراین استقرارهای این منطقه دائمی تر از منطقه دامن می باشند.  یکی از مهمترین ویژگیهای رودخانه بمپور خاصیت خلل و فرج دار بودن کف رودخانه است که بخش عظیمی از آب رودخانه به زیر زمین هدایت می گردد   این وضعیت امروزه نیز قابل مشاهده می باشد . در طی بررسی زمستان 1384 توسط نگارنده این وضعیت در منطقه دامن نیز مشاهده گردید. البته هر چند مردمان باستان خصوصا هزاره های دوم و سوم ق.م در اینخصوص مشکلاتی را داشتند، اما با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از سیستم جدید آبیاری یعنی استفاده از قنات نه تنها آب هدر نمی رود بلکه قابلیت استفاده در زمینهای کشاورزی را هم دارد. اشتاین در پی سلسله بررسیهای خود وقتی به بلوچستان می رسد به این قنات ها برخورد می کند. نگارنده نیز طی بررسی های خود در تابستان سال 1381 و زمستان 1384در بین دامن و بمپور به این سیستم آبیاری مواجه شده بود.

از طرف دیگر اختلافات مذهبی نیز نمود چندانی در این شهر ندارد. از دیگر نشانه‌های ایران دوستی و ایرانیت مردمان این خطه می‌توان به نام‌گذاری بیمارستان این شهر به نام «ایران»، وفور نامهای خانوادگی با پیشوند یا پسوند ایرانی مانند ایران‌نژاد، ایرانمنش، ایراندوست و... اشاره کرد و کشف آثار تمدن و سفالینه‌های زیبا در دهستان دامن و منطقه اسپیدژ در جوار تمدن باستانی جیرفت، نشان از قدمت تمدن ایرانی چند هزار سال پیش از میلاد مسیح ایرانشهر دارد که بی‌توجهی و عدم کند و کاو علمی در مناطق باستانی آن نیز خود جای سئوال دارد.
ایرانشهر دارای تمیزترین و سرسبزترین معابر شهری استان است. همچنین بالاترین سرانه فضای سبز شهری در استان متعلق به این شهر است. وجود آب فراوان و ویژگیهای فرهنگی مردم ایرانشهر دلیل این برتری است.
قطب کشاورزی و صنعتی
ایرانشهر با داشتن آب فراوان و آب و هوای مناسب یکی از قطبهای کشاورزی استان می‌باشد. رتبه اول تولید خرما، بیشترین میزان تولید گندم، تنها منطقه تولید حنا، صاحب رتبه در تولید برنج و دانه‌های روغنی، وجود باغات پرتقال و لیمو و تنوع جالبی از محصولات زراعی و صیفی‌جات نظیر گوجه‌فرنگی، بامیه، کدو، هندوانه و خربزه و در سالهای اخیر محصولات گلخانه‌ای، ایرانشهر را به قطبی کشاورزی در منطقه تبدیل کرده است. لزوم ارتقای کیفی محصولات کشاورزی و حمایت از کشاورزان با توجه به نیاز روز افزون به تولید مواد غذایی و بحث امنیت غذایی، امری اجتناب‌ناپذیر است. از طرف دیگر احداث صنایع جانبی بسته‌بندی مواد غذایی و صنایع تبدلی، نظیر کارخانه رب گوجه‌فرنگی، کارخانه تولید شیره و عسل خرما، تولید نئوپان از برگ و شاخه درخت خرما می‌تواند ارزش افزوده مناسبی به محصولات کشاورزان منطقه بدهد. از طرف دیگر وجود کارخانجات فراگیر بافت بلوچ، نیروگاه عظیم بخار با تولید 40 درصد برق استان و صنایع دیگری نظیر تولید نوشابه، آب معدنی، لوله‌های پلی اتیلن و... ایرانشهر را به قطب دوم صنعتی استان پس از زاهدان تبدیل کرده است.
با این مقدمه طولانی می‌پردازیم به جاذبه‌های سرمایه‌گذاری و توانمندیهای این شهرستان و بیان مشکلات مردم ایرانشهر: 

ایرانشهر و معادن آن 

 بیش از یک سوم معادن کل استان در شهرستان ایرانشهر قرار دارد. سرمایه‌گذاری در بخش معدن زمینه خوبی برای ایجاد اشتغال، تولید ثروت و رفع محرومیت از این منطقه ثروتمند محروم استانمان می‌باشد. بخش بزمان خود به تنهایی گنجینه‌ای از انواع معادن قابل استحصال است که در صورت سرمایه‌گذاری دولتی و بخش خصوصی می‌تواند شکوفایی اقتصادی به همراه داشته باشد.
ایرانشهر جیرفت ثانی ایرانشهر هم از نظر شرایط آب و هوایی و هم حاصلخیزی خاک، بسیار شبیه جیرفت است. جیرفتی که چهارمین گلخانه طبیعی جهان لقب گرفته است. با این تفاوت که ایرانشهر مشکل کم آبی جیرفت را ندارد. سرمایه‌گذاری بر روی بخش کشاورزی، توسعه کشت گلخانه‌ای، تامین نهاده‌های کشاورزی و حمایت واقعی از کشاورزان می‌تواند باعث ایجاد اشتغال فراوان در این شهر بشود.
ایرانشهر، گاز و پتروشیمی ایرانشهر اولین شهر استان است که لوله گاز خام به آن می‌رسد. این امر تا پایان سال و حداکثر نیمه اول سال آینده محقق می‌شود. این پتانسیل می‌تواند زمینه خوبی برای ایجاد صنایع پتروشیمی در شهرستان باشد و مسوولان از همین حالا باید به فکر باشند. البته من معتقدم قدری دیر هم شده است. اما اگر الان هم شروع به احداث چند کارخانه پتروشیمی در شهرستان بکنیم شاید 3 الی 4 سال آینده آماده بهره‌برداری شوند. فرماندار و نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی می‌توانند در این بخش پیگیر باشند. دهقانی در این دوره اگر بتواند مجوز چند کارخانه پتروشیمی را گرفته و کار ساخت آنها آغاز شود چند نمره 20 در کارخانه خود ثبت کرده است.
ایرانشهر، پایلوت بهداشتی، درمانی منطقه
مرکزیت جغرافیایی ایرانشهر در بلوچستان و وابستگی اقتصادی و قومی شهرهای کوچک اطراف این شهر قابلیت تبدیل شدن آن را به مرکز خدمات‌رسانی بهداشتی و درمانی منطقه ایجاد کرده است. چرا که هم اکنون بسیاری از مردم شهرستان سرباز، بخش‌های بمپور، فنوج، لاشار و دو شهرستان جدید‌التاسیس دلگان و زابلی برای دریافت خدمات درمانی به این شهر مراجعه می‌کنند. لزوم احداث یک بیمارستان بزرگ آموزشی، درمانی نظیر بیمارستان امام علی(ع) زاهدان در ایرانشهر به منظور خدمات‌رسانی به مردم جنوب استان ضروری به نظر می‌رسد. این کار از هجوم بیماران نیازمند دریافت خدمات تخصصی و فوق تخصصی به مرکز استان با توجه به بعد مسافت و هزینه‌های بالا می‌کاهد.  

ایرانشهر مقصد گردشگران زمستانی 

 هوای معتدل ایرانشهر در فصل‌های پاییز و زمستان، آب گوارا، باغات سرسبز و زیبا و آثار باستانی زیبا همانند قلعه ناصری، قلعه بمپور و قلعه دامن به همراه منطقه باستانی اسپیدژ در کنار ارزانی میوه و سبزیجات تولیدی این شهر و خونگرمی مردم آن می‌تواند جاذب بسیاری از گردشگران زمستانی باشد که اغلب به مقصد بندر چابهار از ایرانشهر عبور می‌کنند. مسوولان شهر اگر بتوانند گردشگران را ترغیب به دو شب اقامت در این شهرستان بکنند، هم صنعت هتل‌داری شهر رونق می‌گیرد و هم در دیگر بخشهای خدماتی، شغل و درآمد ایجاد می‌شود. راستی باید از منزل مقام معظم رهبری در زمان تبعید در ایرانشهر که هم اکنون تبدیل به موزه شده به عنوان یکی دیگر از جذابیتهای گردشگری این شهر نام برد.
ایرانشهر و مشکلاتش
گفته می‌شود برای مردان بزرگ مشکل وجود ندارد چرا که برای حل مشکل یا راهی پیدا می‌کنند و یا راهی می‌سازند. اما این امر در ایرانشهر کمتر مصداق می‌یابد چرا که سوء مدیریت مدتهاست گریبانگیر برخی ادارات ایرانشهر شده است. از نام بردن اسم ادارات یا مدیریت‌های ضعیف خودداری می‌کنیم اما مدیران این شهر را به تلاش، نوآوری و خدمت‌رسانی بیشتر به مردم  شایسته خدمت ایرانشهر فرا می‌خوانیم. تحصیلات پایین کارکنان و مسوولان، اداره سنتی امور، روز مره‌گی،  نبود برنامه‌ریزی‌های لازم از مشکلات مدیریتی ایرانشهر است. البته آشنا نبودن مردم به حقوق خود و نداشتن آگاهی به قوانین حل مشکلات را مشکل‌تر جلوه می‌دهد.
از دیگر مشکلات ایرانشهر می‌توان به پایین بودن شاخص‌های بهداشتی اشاره کرد. این مشکل مانند اکثر نقاط استان بیشتر در روستاها و مناطق دور افتاده نمود دارد.
بهای بالای برق و ناتوانی مردم در پرداخت هزینه‌های سرسام‌آور آن دیگر مشکل مردم شهرستان است که مسوولان باید با توجه به گرمای شدید منطقه فکر جدی برای این معضل بنمایند.
آبهای سطحی و سیلاب‌ها در بسیاری از مناطق ایرانشهر اغلب مشکل‌آفرین است. بسیاری از روستاهای ایرانشهر در حاشیه رودخانه‌ها قرار دارند و در هنگام سیلاب هم منازل و هم مزارع کشاورزی آنان دچار آسیب جدی می‌شود. احداث سد بر روی رودخانه دامن و هدایت سیلاب‌ها در منطقه دلگان، چاره کار است که توجه مسوولان را می‌طلبد.
مشکل دیگری که در یکی دو سال اخیر گریبان فعالان بخش کشاورزی را گرفته است مشکل تامین سوخت موتور پمپ‌های کشاورزی است. برقدار کردن چاه‌های کشاورزی و جلوگیری از قاچاق سوخت راه مقابله با این مشکل است.
از دیگر گلایه‌های مردم ایرانشهر می‌توان به کمبود و یا خرابی دستگاههای خود پرداز در شهر اشاره کرد که اخیرا باعث نگرانی زیادی برای مردم شده است.
مشکلات خدمات شهری نیز دغدغه دیگر مردم ایرانشهر است که رفع آن، همت شهردار و زحمتکشان شهرداری را می‌طلبد. مشکلات جوانان نیز بحث مفصلی است که در جایی دیگر به آن می‌پردازیم. انشاء ا... طرح سایر موضوع‌ها را به وقتی دیگر موکول می‌کنیم.

شهرستان ایرانشهر

شهرستان ایرانشهر در ناحیه مرکزی بلوچستان ایران با مساحت 30200 کیلومتر مربع در فاصله 345 کیلومتری مرکز استان سیستان و بلوچستان واقع و 15 درصد وسعت استان ( 18752 کیلومتر ) را به خود اختصاص داده است . ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 591 متر است که در مرکز شهر 570 متر در مناطق مرتفع 1200 متر و در مناطق پست جازموریان 378 متر می باشد . این شهرستان در طول جغرافیائی 60/24  و عرض جغرافیائی  27/12  واقع است . این شهرستان از شمال به شهرستانهای خاش ، از شرق به شهرستان سراوان ، از جنوب به شهرستانهای سرباز و نیکشهر و از غرب به استان کرمان و دشت جازموریان محدود می شود . از شاخص های کوههای این شهرستان کوه خضر بزمان با ارتفاع 3497 متر از سطح دریا را می توان نام برد . رودخانه بمپور در شهرستان ایرانشهر از ارتفاعات کارواندر سرچشمه گرفته و پس از طی تقریبا 170 کیلومتر به ریگزار جازموریان می ریزد.  

معرفی دهستان کهیر

دهستان کهیر از توابع بخش مرکزی شهرستان کنارک در استان سیستان و بلوچستان می باشد . که تعداد 37 روستا را تحت پوشش قرار داده , مناطق تحت پوشش این دهستان از 40 کیلومتری شمال غرب شهرستان کنارک با روستای برسر آغاز و تا روستای درانگو ادامه دارد . مرکز این دهستان در روستای کهیر قرار دارد. برای دسترسی به این دهستان از جاده ی شهرستان کنارک به شهرستان جاسک به طرف غرب حرکت می کنیم (نقشه دهستان کهیر به زودی در همین وبلاگ قرار می گیرد)  

وسیله نقلیه عمومی : وسیله نقلیه عمومی مانند مینی بوس شخصی جهت جابجایی مردمان روستا به مرکز شهرستان ,  نرخ بسیار مناسبی (نفری 500 تومان  ) دارند  . ولی تنها مشکلی که در زمینه این مینی بوسها وجود دارد اینکه آنها ایستگاهی جهت سوار کردن مسافرین در کهیر ندارند و ایستگاه اصلی آنها در کنارک است و چون رانندگان بومی کهیر هستند صبح زود بطرف کنارک حرکت میکنند و مسافرین باید صبح زود خود را به این مینی بوس ها  برسانند و در غیر اینصورت  عقب می مانند و باید برای رفتن به کنارک  با سواری های شخصی که نرخ کرایه آنها بسیار بالا است ( نفری1500 تومان ) بروند   . سواری های شخصی  بدلیل سهمیه بندی بنزین و اینکه هیچ گونه سهمیه بنزین بعنوان تاکسی عمومی به آنها تعلق نگرفته و این سواری های شخصی نرخ کرایه خود را برای هر نفر 15000 ریال تا مرکز شهرستان که در 50 کیلومتری است بالا برده و این باعث وجود مشکلات فراوان برای مردم منطقه شده است

گزارش از منوچهر احمدی
"رمین" یکی از روستاهای بزرگ چابهار واقع در دهستان "کمبل سلیمان" و در بخش مرکزی این شهرستان بندری در کنار سواحل دریای عمان است.

این روستا در حاشیه هفت کیلومتری شهر چابهار از نزدیکترین روستاهای صیادی به این شهر است و از سمت شرق از طریق جاده ساحلی بنادر صیادی بریس، پسابندر و خلیج گواتر را به شهر منتهی می‌سازد.

روستای رمین که از شمال به کوههای روستای طیس کوپال، از غرب به چابهار و از جنوب به دریای عمان محدود می‌شود در کنار دریای نیلگون عمان دارای محله‌های عثمان‌آباد، گلبهار، رمین مرکزی، داردپ و گلشن‌آباد است.

خور قدیم روستا، نوار ساحلی کلات رود که از یک طرف به دریا و از طرف دیگر با صخره‌های بسیار و ماسه‌های طلایی به تالاب لیپار منتهی می‌شود از جاذبه‌های طبیعی این روستا به شمار می‌آید.

کوههای مینیاتوری(مریخی) اطراف روستا با مناظر بسیار زیبا در یک طرف جاده و طرف دیگر آن که دریا قرار دارد و تراشها و برشهای ناشی از فرسایش و واریزه‌های آن و رنگ سفید این کوهها چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.

تماشای مناظر کوههای بزرگ و کوچک بسیار با شکلهای خارق‌العاده و حرارت هوا و غبار شرجی حاصل از آن، انسان را به یاد مناظر خیالی و رویایی از سیارات دیگر می‌اندازد و به گفته افراد محلی برای لحظاتی احساس می‌کند در مریخ به سر می‌برد.

درخت کهنسال "مکر زنان "که محلیها آن را با نام "کرگ " می‌خوانند با قدمت بیش از ‪ ۵۰۰‬سال در مرکز روستا و در ضلع جنوبی آن در مجاورت گورستان، یکی دیگر از جاذبه‌های گردشگری این روستا محسوب می‌شود.

پیشتر در روزهای پنجشنبه و جمعه افرادی از چابهار و حومه در زیر این درخت گوسفند و بز قربانی می‌کردند و در اطراف آن برای شفای بیماران و رفع مشکلات روزمره خود به نیایش می‌پرداختند.

نوار ساحلی کلات رود یکی از نقاط دیدنی در شهرستان چابهار است که با وسعت ‪ ۱۰‬هکتار در نوار ساحلی دریای عمان در دامنه تپه‌های ماسه‌ای با چشم‌اندازهای زیبا پذیرای مسافران و گردشگران این منطقه است.

تالاب لیپار یکی از بزرگترین تالابها در سطح استان سیستان و بلوچستان در چهار کیلومتری روستای رمین قرار دارد و به شکل یک سد طبیعی آبهای سرگردان اطراف را در خود جمع کرده است.

این تالاب محل رویش انواع درختچه‌های حرا، گز و چش است که مناظر بسیار چشم‌نوازی را خلق کرده‌اند.

در این تالاب انواع پرندگان نظیر چنگر، فلامینگو، کشیم، حواصیل سفید و خاکستری، طاووسکن، باقرقره، تیهو و خوتکا زندگی می‌کنند که اکوتوریسم خاصی را برای این منطقه بوجود آورده لذا بسیاری از علاقه‌مندان به طبیعت در فصل مهاجرت پرندگان از این تالاب بازدید می‌کنند.

با توجه به منظره‌های بسیار زیبای تالاب و قرار داشتن در کنار جاده ساحلی چابهار به خلیج گواتر، این منطقه شاهد بازدید گردشگران است.

اسکله صیادی این روستا و منظره حرکت و پهلوگیری انواع لنجهای صیادی و تخلیه تن ماهیان صید شده نیز از جاذبه‌های تماشایی این روستا است که گردشگران ترجیح می‌دهند آنها را از نزدیک ببینند.

این روستا در کنار اسکله رمین با اختصاص مقام نخست صید تن‌ماهیان به عنوان یکی از پایگاههای اصلی صید تن‌ماهی در سطح چابهار مطرح است.

بیشتر روستاییان در این روستا صیاد هستند لذا دریا در اشتغال و توسعه این منطقه نقش بسزایی دارد.

در کنار این روستا چندین کارخانه کنسرو ماهی و عمل‌آوری فرآورده‌های آبزیان فعال است و محصولات تولیدی آنها به دلیل فاصله کم بین صید ماهی و کارخانه از کیفیت بسیار بالایی برخوردار است.

زنان روستایی در این روستای ساحلی نیز به هنرهای صنایع دستی نظیر سوزن دوزی، مکرمه‌بافی، گل‌سازی و توربافی که از اهمیت ویژه‌ای در اقتصاد خانواده برخودار است مشغولند.

فرماندار چابهار در خصوص اهمیت گردشگری و نقش مثبت آن در توسعه منطقه به ایرنا گفت: توسعه بخش گردشگری استان سیستان و بلوچستان می‌تواند در اقتصاد و فرهنگ مردم تاثیرات بسیار زیادی داشته باشد.

سید علی باطنی افزود: این استان به دلیل جوان بودن جمعیت نیازمند ایجاد فرصتهای شغلی جدید است.

وی تاکید کرد: یکی از راهبردهای تحقق این امر استفاده از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی برای جذب بیشتر گردشگر به منطقه است.

او با اشاره افزایش چشمگیر تعداد میهمانان و گردشگران نوروزی در سال جدید نسبت به سال گذشته گفت: توسعه صنعت توریست داخلی و خارجی می‌تواند در خدمت رونق و رشد اقتصاد محلی قرار گیرد.

فرماندار چابهار افزود: جذب گردشگر به منطقه علاوه بر تاثیرات در توسعه و رشد اقتصادی موجب افزایش تبادل فرهنگی میان مردم و معرفی ارزشهای والای فرهنگ اصیل این منطقه خواهد شد.

به گزارش ایرنا شهر بندری چابهار در منتهی‌الیه جنوب شرق کشور و سواحل دریای عمان با آثار متعدد طبیعی و تاریخی به خصوص سواحل بسیار زیبا و دیدنی، جایگاه مطلوبی در زمینه جذب توریست دارد

Balochistan Area and Location

جاذبه های گردشگری چابهار

جاذبه هاي گردشگري

كوههاي بدلند (Bad-Land) يا مريخي: كوههاي بدلند نيز يكي از منـاظر بديع و سحرانگيزي هستند كه به موازات ســـاحل از منطقــهً كچــو تا طرفهاي خليج گواتر كشيده شده‌اند و از پديده‌هاي ژئو مور فولوژي اين ناحيه هستند .

[ويرايش] آثار باستاني
[ويرايش] ويرانه‌ها

ويرانه هاي تيس كوپان:
موقعيت جغرافيايي: بخش مر كزي ـ دهستان كمبل سليمان ـ روستاي تيسكوپان خصوصيات: آثاري از ويرانه هاي قديمي در دره تيـسكوپان باقي است و اين دره از دره تيـس بزرگتـــــر است .

محوطه باستاني كنارك :
موقعيت جغرافيايي: بخش كنارك ـ قسمت شمال غربي و جنوب شرقي كنارك خصوصيات: در محوطه شمـــال غربـــي ابزاري از دوران پارينه سنگي مياني بدســـت آمده كه در يــك سطح صاف به صورت پراكنده پخش شده‌اند و شبيه ابزار شمال غربي ايران و ابــزار لاديزي مي باشـنـــد و به آثار دوران پارينه سنگي شبيه هستند. در بخش جنوب شرقي ابزاري بدست آمده كه در كنار آنــــــها مقداري سفال ساده و منقوش مربوط به هزاره چهارم و اوايل هزاره سوم قبل از ميلاد ديده مي‌شود.

ويرانه هاي شهبازبند بر فراز كوه شهباز بند آثار حصاربند و پي بندهاي ساختمان و در بعضي از نكات آثار شهر نشيني و خانــه هاي مسكوني باقي مانده است. بنا بر بــاور بومي ها برفراز اين كوه بازهاي شــكاري شــاه تربيــت مــي‌شده‌اند .

قلعه تيس (قلعه پرتغاليها) :
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي، 5 كيلومتري شـمال غربي چابهار، روستاي تيـس قدمت : دوران اسلامي شماره ثبت ملي :555 خصوصيات معماري: اين قلعه به ابعاد 26×54 متر ساخته شده است. عرض ساختمان بر پهنــه‌ي دماغـــه‌اي كه پانصد از آبخور دريا فاصله دارد در قسمت انتهاي دماغـــه واقـــع اســت در قســـمت شـــمال شرقي درب ورودي اصلي قرار دارد و داراي چهار گوشواره خلفي كه در پشت ديوارهاي هشــتي واقــع شده اند. هر كدام از آنها خود يك اطاقي است كه با پي هاي قطور ســاخته شـده انــد. و داراي ايوانـي است كه با دو پله با حدود يك متر ارتـفاع از سطح حياط قلعه بلنـدتر است، در ضلع شــمال شرقي آثـار اطاق هايي وجود دارند كه اكنون خراب شده اند. و هر كدام داراي يك اطاق بزرگ تر مشــرف به ايـوان اختصاصي هستند. طرز ساخت بنا (اطاقها و ايوانها) شبـيه به كاروانسراي شاه عباسي بيستـون اســت كــه در زمان شاه سليمان صفوي ساخته شده است. در سه طرف حياط حجــره هـا و اطاقــــهايي حجـره ها و اطاق هاي ضلع شمالي وجود دارند. در سمت ساحل درياي عمان آثار دو برج بــزرگ در طرفيـن ديده مي‌شود. برج سمت راست كه در جنوب قرار دارد به صورت يك اطاق با يك ايوان و يك شاه نشــــين است كه بر روي هرمي مكعب مستطيل شكل پي سازي شده و يك برج با منار بر روي آن قرار گرفتـــــه و يك منار به ارتفاع 5/6متر باقي مانده است. مصالـــح بكار رفته در ســاخت قلعه، آجر، ســنگ و گچ مي باشند و آثاروتزئينات از آجر و سنگ در اطراف گلدسته هــاي باقي مــانده اند، ايــن منــاره بــراي ديدباني به كار مي رفته است. و چون بر همه خليج دهانه تيس اشراف كافي دارد و در ضمـن از فاصلــه زيادي در دريا ديده مي‌شود . سبك ساخت و نوع مصالح بكار رفته مناره و گوشواره به سبك ســـلجوقي مي باشد. و تعميرات بعدي كه در اتاق ها و ايوانها انجام شده بيشتر سبك صفوي و سبك دوران قاجاريـه است و گوشه هاي حياط قلعه آثاري از آب انبارها ديده مي‌شود كه از ســنگ و ســاروج و گچ ســاخته شده‌اند در بيــــرون ديوار بلند قلعه آثار چاهي وجود دارد كه در سنگ صخره كــنده شده و لبــه چاه بااستفاده از سنگ و ساروج محكم شده است در قسمت سقف قلعه چوبهايــــي بكار رفته است كه احتمالا از نقاط ديگر به اين محل آورده شده اند. تزئينات دور منار آجر چيني شبيــه سبك تزئينــات منــارهاي دوره سلجوقي مي باشند اگر چه از بيــــن رفته‌اند ولي نقــش هايي به خط عربي و خط كوفي از اثــر برجستگيها و گوديها مشـــخص مي‌شود اندازه اطاق ها معمولا 4×3 متر يا كمـــتر است كه دور يــــا چهار طرف يك پهنه وسيع واقع شده‌اند . در كتاب باستانشناسي و تاريخ بلوچستان به نقل از سرتيپ مهدي خان مهــندس ايراني آمده است: ((در تيس بسيار قلعه خوبي است و يك سمت بدنه قلعه وصل به درياست، قدري ناتمامــي دارد كـــه بنُا و عمله در آن مشغول كارند. ديوار بزرگي از سمت دريا كشيده‌اند براي بار اندازي وغيـــره حصــن معتبري است واصل قلعه نو در روي تپه مرتفعي ساخته شده است .)) {سنه1282 هجري}(ش8)

قلعه پيروز گت:
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي ـ5كيلومتري شمال غربي چابهار ـ روستاي تيس قدمت: اشكانيان و ساسا نيان اين قلعه بر فراز تپه اي در وسط دره تيس واقع است. ارتفـاع تپه از ارتفاع دو رشتـــه كوه اطراف تپـه بيشتر نيست. بلندي اين محل تقريبا‏ّ 5/1 تا 4 برابر ارتفـــــاعات اطراف در محـــل روستــاي تيس مي باشد. تپه از تخته سنگ هايي از جنس رسوبي و آهكي تشكيل شده است. آثاري از زراعت و آباداني در اطـراف تپـه پيروز گت ديده مي‌شود راه ورود به تپه سخت و پر خطر است. در قسمت پايين تپه و در اطـــراف آن آثاري از ديوارهاي سنگي بزرگ و قلوه سنگ و ساروج با قدمت خيلي زياد ديده مي‌شود. قســـمتهايي از ديوارها كه باقي مانده‌اند ضخامتي 5/2 تا 4 مترو ارتفاع آن در بعضي نقاط به 12 متـر مي رسد. بيــن ديوارهاي اصلي اطراف تپه ديوارهايي با ضخامت كمـــتـر به موازات ديوار اصـــلي ديده ميــشود كه از يكديگر 8 متر فاصله دارند و 200 متر طول دارند. بين دو ديوار آثاري از برجهاي قلعه نمايان است و هر نقطه از تپه براي تاسيسات خاصي مانند كشيـــــك خانه، قراول خانه و حفاظت قلعه اختــصاص داشته است و تنها اثري كه از آن به جا مانده است سنگ و ديوار شكسته، ملاط، ساروج، گچ، خــــرده هاي سفالي و پي هاي بنائي مي باشند. علاوه بر اين ديوارهاي بزرگ وضخيـم قلعه اثـــر خندقــي بـه عـرض3 متر و عمق متفاوت قبل از ديوار اصلي ديده مي‌شود. در اطراف دژ آثاري از آب انبارها نــمايان اســت زيربناي قلعه حدود 800 متر، طول و عرض آن با توجه به وضع طبيعــي زميـن متغيــر اســت و تقريبــاً بيضي شكل مي باشد . آثارهايي از برجها در ضلع شمالي و جنوبي ديده مي‌شود. در قسمت ضلع شمالي دو اطاق كـــوچــــك در اندازه هاي 3×2 متر به منظور ديدباني روي يك گوشواره زمين مانند دو طبقه واقع شده اند. وبلنـــــد ترين قسمت دژ و برج بر روي همين گوشواره است و بر اطراف اشراف دارد. در گوشـــه هـاي شــرقي و غربي در مركز حياط قلعه آثاري از سكو هاي بلند كه از سنگ تراشيده ســـاخته شــده انــد مشــــهود است وقسمت هايي كه باقي مانده‌اند نماينگر محلي براي اجتماع، عبادت يا نشستن اهــل قلعــه در يـك مجلس بودهاست. سنگ هاي بكار رفته در بنا ها غير آهكي هستند كه نقاط ديگري به اينجـا آورده شــده‌اند زيرا جنس خود تپه آهكي و سيليسي مي باشد. اين بنا با توجه به آثار باقي مـــانده مشــابه بنـا هــاي دوره پارتي (اشكاني) است و نام پيروز ساساني به اين احتمال قوت مي بخشد .

قلعه بلوچ گت:
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي ـ 5 كيلو متري شمال غربي ـ روستاي تيس اين قلعه بر بالاي كوهي مرتفع قرار گرفته است آثار ديوار قلعه و يك برج ديد بـــاني از آن بــــر جــاي مانده است بقاياي دو مقبره هرمي شكل برجسته كه با سنگ و ساروج بنا گرديده‌اند و از نــــوع مقـــابـر اسلامي مي باشند ديده مي‌شود. همچنيـن آثاري از حصار و باروي قلعه در پيرامون محوطــــه اصلــــي و اطراف دژ فوقاني نيز باقي است، چندين چاه به منظور تامين آب مورد نياز در صخره حفـــر شده انــد. در روي قلعه آب انبارهايي از سنگ و سا روج و گچ در درون صخره تعبيــه شـده است كـه بــا وســايل وابزاري آب مورد نيـــاز را از پاي قلعه كشيده و به داخل آب انبارهاي بالا رسانيده اند. اين آب انبارهـــا در موقع ضروري آب مورد نياز داخل قلعه را تأمين مي كرده اند. ايــن قلعـــه داراي يــك موقعيـــــت ممتــازي بوده كه آب رساني، ديد كافي به دريا و دور بودن آن از دسترس مهاجمان از خصوصيــــات آن بوده اند.

قلعه انو شيروان سنگان:
موقعيت جغرافيايي: شهرستان چابهار ـ بخش دشتياري ـدهستان باهو كلات ـ 2 كيلو متـــري روســـتاي سنگان قدمت: 300 سال اين قلعه در 2 كيلو متري روستاي سنگان در دهستان باهو كلات بر فــراز كوهــي قــرار گرفتــه اســت ،نوشيروان خان از قوم گيچكي ساكن در گيچ حدود 311 سال پيـــش بـه بـاهــو كلات مـــهاجرت كـرده و قلعه را ساخته است .

قلعه باتل:
موقعيت جغرافيايي: شهرستان چابهار ـ دبستان پلان ـ روستاي گتيگ خصوصيات معماري : اين قلعه بر روي تپه خاكي قرار دارد لايه هاي سنگ عظيمي بر روي تپه نـمـــايــان است كه با فرسايش خاك زد آنها خالي شده است، آثاري از قبيـل فسيـل حيوانــات و صدفـــهاي دريايي در محل ديده مي‌شود كه بيانگر اين است درساليان كهن اين ناحيه جزئي از دريا بوده اســت در قســـمت بالاي كوه باره هايي از ظروف سفالي جلب نظر ميكند، آثاري از برج و بارو ها ديـــده مي شـود كــه بــه مرور زمان به كلي تخريب شده‌اند كه تنها خرابه اي از آن باقي مانده است. در محل آثاري از يك چاه به قـطر يك متـــرو سي سانتيـــمتر و به شكل دايره در دل كوه كنده شده است

مقابر جناني گچ:
موقعيت جغرافيايي: شهرستان چابهار ـ بخش مركزي ـ روستاي تيس جناني كچ در دامنه كوه پيـــل بند در جنــوب دره تيس واقع است .(جناني كچ محلي اســت كه بنــــا بر باور مردم محل سكونت جن ها بوده است ) مقــابر جناني كچ در يك ســـرازيري ملايم قرار دارند ايـــن مقابر با مقابر سيراف بوشهر شبيه هستند. با اين تفاوت كه تعداد قبر ها كمتر و جهت آن ها تقــريباُ شمالي جنوبي يا شـمال شرقي جنوب غربي است. در ميان قبر ها چند قبر ايستاده بچشم مي خورد و يك مقبـــره پلكاني با سرپوش صندوقچه اي از سنگ وگچ بصورت نيمه سالم بدون لوحـــــه و تزئـــينات خـــارجي وجود دارد كه به نظر مي رسد از دوران اسلامي ياجديد باشـــد. و تقريبـــاً حدود 200 قبر كــــــهن درمحوطه قديمي آن وجود دارد .

محوطه باستاني دمب كوه:
در حدود 90 كيلومتري شمال خاوري چابهار ـ در بخش دشتياري در فاصــله 5/2 كيلومتـــري روستـــاي بلور مچي در ناحيه باهوكلات قرار گرفته است . در اين محوطه باســـــتاني حدود 4500 تا 5000 تدفين تخميــــن زده مي‌شود كه اين قبــــور به شكل اطاقكهايي به اندازه هاي 1×1 و 2×5/1 و 2×2 متر بنا گرديده‌اند .

گورستان تپه نهادي:
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي، 5كيلو متري چابهار ـ روستاي تيس قدمت : قبل از اسلام ـ دوران اسلامي مشخصات : در دامنه كوه فيل بند ودر جنوب تيـس در يك زمين با شيــب ملايم قرار دارد، تعــــداد اين قبرها زياد نيست ولي سه مقبره در كنار هم قرار دارند كه دو قبر بزرگ در دو طرف و يك قبـــر كوچــك در ميان آنها واقع شده است. جهت آنها شمالي جنوبي و شيــب آنـها رو به شمـال است، بنا بر ايـــن سرمرده ها در جهت جنوبي ـ شمالي واقع مي باشد هر سه قبر در سنگ كنــــده شده اند. احتمـــــالاُ ايــن مقابر متعلق به اعضاي يك خانواده هستند كه در يك حادثه از بين رفته انـــد چنيــن مقابري بصـــــورت خانوادگي و دسته جمعي در قبرستانهاي كارتار در لبنان ديده شده است .

گورستان قديمي دشتياري:
موقعيت جغرافيايي: شهرستان چابهار ـ بخش دشتياري قدمت : پيش از تاريخ دوره آهن كا وشگر : اشتين در 1932 ميلادي خصوصيات : قبور شناسايي شده در اين منطقه داراي نوعي سفال خشن قرمز يا خـــــــودي با روكش سفيد هستند كه بعضي از آنها آثاري از قبيل مانده هاي غذا و يا آثار سنگي و فلزي ديگر مشاهده شــــده است و تعداد اين قبور به 3000 قبر مي رسد .

غارهاي بان مسيتي تيس :
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي ـ 5 كيلو متري شمال غربي ـ روستاي تيس در دامنه كوه شهبازبند. يك غار طبيعي و دو غار مصنوعي در كنار هم قرار دارند مجمـــوعه اين غارهــــا را مردم محل بنام بان مسيتي مي شناسند. غار اول طبيعي و بصورت نيم دايــره اســـت و با استفــــاده از روش تراشكاري داخل غار و دهانهً آن توسعه پيدا كرده است يك مقبره كوچك از گچ به صـــــــورت دوسطح افقي كه بر روي يكديگر قرار دارند وفاقد آثاري از قبيل سنگ نوشته، خط و لوحه در عمـــــق يك متر از سطح غار ديده مي‌شود كه در گرد آن يك فضاي كوچك وجود دارد. از سطح غار تا مقبــــــره به اندازه يك پله گودي دارد. مكعبي از سنگ و گچ بر فراز مقبره ساخته شده كه زير بناي يك گنبــــــــــدكوچك است بدنه هاي اطراف اين مكعب را با گچ برنگ سفيد در آورده انــــــد در ورودي مقبره رو بــه دره تيس و به موازات دهانه ورودي غار واقع شده است. سطح مقبره در اندازه 8/0×1/3×8/1 متر اســــت برروي ديواره هاي مكعب مقبره گچكاري و با جوهر قرمز وبنفش خطوط و علاماتي نقش گرديــــــده كه شبيه به خط گجراتي و هندي هستند. طول و عرض غار 180×240 متر و ارتفاع آن نيز 240 مــتر اســـت يك غار مصنوعي سمت راست غار طبيعي به فاصله هفت قدم قرار دارد كه آثار تراش به خوبــــــي در آن آشكار است. دهانه آن هشتاد سانتيمتر ارتفاع دارد و سقف آن كوتاه است و اكنون به علـــــت خرابـــــي يك آدم متوسط به زحمت در آن بطور خميده مي تواند بايستد و در انتها مسدود است و احتمــــــال دارد حفره ها يا روزنه هايي طبيعي يا مصنوعي در قسمت انحناء خلفي كوه اين غار را با غار ســـوم وصـــــل كرده باشد يا به چاه هاي زير زميني كه محلي براي دفن اموت در معابد قديمي است برساند و ســـــكويي كه از سنگ وگچ ساخته شده است ديده مي‌شود كه دهانه ورودي آن 80 ســانتيمتر و ســــقفي كوتــــاه دارد. به فاصله 50 متر در سمت چپ غار اصلي، غار سوم كه طول دهانه قوسي آن حــــدود 20 مـــــتر است قرار دارد ظاهرا اين غار ها جزو يك واحد تاسيساتي ساختماني بوده و به منزلــه هجـــــره هــــا و توقفگاههاي معبد يا پرستشگاهي بوده و در سطح زمين تا ورود به دهانه غار، پله كاني وجــود داشــــــته كه آثار آن باقي است .

[ويرايش] ساختمانها

ساختمان قديمي تلگرافخانه چابهار :
موقعيت جغرافيايي : شهرستان چابهار ـ بخش مركزي ـ خيابان مولوي اين ساختمان در سال 1281 ه. ق به وسيله انگليسها ساخته شده است از قديمـــي ترين ساختمـــان هاي سنگي موجود در شهر چابهار است كه به منظور رونق دريا نوردي، تجارت و ايجاد ارتبــــاط با هنـــد ، گواتر، چابهار، جاسك، بندر عباس توسط مجريان خط تلگراف انگليــــس در دو طبقه ســـــاخته شده است .

چاه باستاني پلان :
موقعيت جغرافيايي : شهرستان چابهار ـ بخش پلان ـ روستاي پلان قدمت : دوره هخامنشي (سلطنت كوروش) خصوصيات : چاه باستاني روستاي پلان با آجر ساخته شده است .

چاه باستاني تيس كوپان:
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي ـ دهستان كمبل سليمان ـ روستاي تيس كوپان خصوصيات : اين چاه در ارتفاعات شرقي ـ غريي تيس كوپان قرار دارد كه در كوه تراشيـــده شــــــــده است و به شكل مربع در اندازه هاي 5/1 در 5/1 متر احداث شده است .

سد هاي تيس :
موقعيت جغرافيايي: بخش مركزي ـ 5 كيلومتري شمال غربي ـ روستاي تيس مشخصات : سدهاي تيس در دو طرف دماغه قراردارند كه قلعه تيس بر روي آن واقع اســــت آثار ايــــن سد ها به ارتفاع 20 سانتيمتر باقي است ودر ساخت آنها از سنگهاي تراشيده شده و سنگهاي دريايي تيــــز وبلند ملات ساروج استفاده شده است تقريباُ اين سد ها هشت متر ارتفاع داشته‌اند كه 6/4 متـــــــر آن به مرور زمان در زير ماسه هاي ساحلي مدفون شده است. انتهاي يكي از آنها به كوه پيل بند و ديگـــــري به كوه شهباز بند منتهي مي شده كه به عنوان مانعي از هدر رفتن آب شيرين ناشي از باران جلوگيري مــــــي‌كرده‌اند.