
محوطه های باستانی شهرستان ایرانشهر
تپه چاه حُسینى:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور - روستاى سرتختى
قدمت: هزاره چهارم پیش از میلاد کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: چاه حسینى یک تپه کوچک به ابعاد 450*350 سانتى متر و بلندى 6/5 متر مى باشد که در نزدیکى روستاى سکندگى قرار دارد. در این محل اشیاء مسى و مفرغى و ابزار سنگى و همچنین تعدادى سفال بدست آمده است. نمونه هایى از این سفالها در حال حاضر در موزه پى بادى دانشگاه هاروارد آمریکا نگهدارى مى شوند که بعضى داراى نقوش و بعضى ساده هستند. از سفالهاى بدست آمده سفال یک رنگ و چند رنگ دیده شده که مشابه آنها در دیگر محوطه هاى باستانى دیده نشده است. قابل ذکر است این تپه با شن پوشیده شده است. دو نوع سفال در این محل کشف شده است: یک نوع داراى پوشش نخودى و نقش هاى هندسى است و دیگرى سفال قرمز ظریفى مى باشد که پوشش قرمز و ضخیمى دارد و داراى بدنه نازک و کف صاف شبیه لیوانهاى کوچک و کاسه هاى ته گود بزرگ است.
تپه دامَنْ:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش مرکزى - دهستان دامن - روستاى زهلمپان.
قدمت: دوره پیش از تاریخ، دوره اسلامى کاوشگران: اشتین - توزى
مشخصات: قرارگرفتن دامن در بین دو منطقه مهم باستانى بمپور و سیستان داراى اهمیت خاص است، در این محل در یک کارگاه به ابعاد 12*15 متر مقدارى سفال مربوط به پیش از تاریخ یافت شده است که داراى نقوش هندسى و جانورى هستند. تپه باستانى دامن یک تپه کوچک است که 100 متر قطر و 5 متر بلندى دارد و بخشهایى از آن تخریب شده است.
قسمتى از این محوطه در حال حاضر به صورت گورستان آبادى در آمده است. و تحقیقات انجام شده نشان مى دهد که در هر مترمربع این تپه ده قطعه اثر باستانى وجود دارد.
از مطالعه مجموعه سفالهاى بدست آمده نتایج زیر بدست آمده است:
1- آثار پیش از تاریخ که در جنوبىترین بخش پراکنده شدهاند.
2- سفالهاى پیش از تاریخ که نسبت سفالهاى سیاه روى زمینه خاکسترى از بقیه بیشتر است.
3- سفال براق و قرمز و خاکسترى نادر است.
4- سفالهاى قرمز آجرى و داراى تزئینات به شکل نوار برجسته مربوط به دورههاى جدیدتر هستند.
5- بخشى از محوطه باستانى تا محوطه قلعه دامن گسترش داشته است.
از مجموعه 2000 سفال مورد مطالعه به جز تعداد کمى بقیه آنها با سفالهاى بمپور ارتباطى مستقیم دارند. یک مهر مفرغى به شکل دایره که نقشى در وسط آن کنده شده است نیز یافت شده و نقوش آن شامل سه پرنده با چشمهاى بزرگ و منقار کج است، مهر دیگرى از قسمت شمالى بدست آمده که به شکل شش پر با نقشهاى دایره اى است، اندازه هاى این مهر 28*6 میلىمتر مىباشد. یک گور در سمت غرب تپه و در عمق یک مترى داراى اشیایى شامل 40 ظرف سفالى، 15 ابزار مفرغى و یک ستونچه کوچک از آهک بوده است. تمام ظروف بدست آمده به جز یک خمره بزرگ در داخل دو کاسه سفالى قرار داده شده و ابزار مفرغى در زیر سفالها جاى داده شده اند، نماى خارجى قبر بصورت یک چاله ساده بوده و شکل و جهت مشخص نداشته است، ستونچه سنگى این گور از سنگ آهک است و بزرگتر از 40 سانتى متر نیست و احتمالاً این سنگها به عنوان اشیاى متبرک و نذورات مورد استفاده قرار گرفته اند.

تپه بَمْپور:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور - جنب غربى قلعه بمپور
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگران: مارک اورل اشتین - بئاتریس دکاردى
مشخصات: این تپه نسبت به سایر محوطه هاى باستانى بلوچستان از اهمیت زیادى برخوردار است، چون بررسىهاى انجام شده در این محل بصورت علمى مى باشد. از زمان انجام پژوهشها در این محل 70 سال مى گذرد در حالى که در چند دهه اخیر اطلاعات بسیارى از طریق باستانشناسى در اختیار دانشمندان قرار گرفته، و این تپه مساحتى در حدود 270 مترمربع دارد. در این محل ظروفى سفالى بصورت منقوش بدست آمده که مربوط به دوران پیش از تاریخ و دوره حجر اولیه هستند. وجود این آثار در این منطقه بیانگر وجود ارتباط بین تمدنهاى غربى ایران و تمدنهاى بلوچستان و پاکستان مىباشند. این مکانهاى قدیمى در گذشته بسیار آباد بوده اند اما بعدها به علت خشک شدن از آبادى افتاده اند. سفالهاى تپه بمپور به دو دسته تقسیم شده اند:
1- سفالهاى دستساز با نقوش ساده هندسى 2- سفالهاى چرخساز با طرحهاى ظریفتر. دکاردى باستانشناس معروف پس از کاوش در تپه بمپور شش دوره استقرار را ثابت کرده است (2900 تا 1900 .ق.م). مشخصات سفالهاى بدست آمده از تپه بمپور در شش دوره به شرح زیر هستند:
سفالهاى دوره یکم (2900 تا 2700 ق.م): بیشتر چرخساز و سخت و محکم هستند و به رنگهاى قرمز و خاکسترى مى باشند که خوب پخته شده اند.
سفال دوره دوم (2700 تا 2500 ق.م): به شکل کاسه و خمره منقوش با تزئینات هندسى یا داراى نقش جانور یا درخت خرما مىباشند و تعداد این سفالها بسیار زیاد است.
سفال دوره سوم (2500 تا 2400 ق.م): بیانگر ارتباط بین بمپور با شهر سوخته در سیستان و نقاطى از افغانستان مىباشند.
سفال دوره چهارم (2400 تا 2300 ق.م): اشیا و سفال بدست آمده این دوره عبارتند از خمره، لیوان و کاسه که داراى تزئیناتى چون نقش درختان خرما و نقش هاى هندسى مى باشند.
سفال دوره پنجم (2300 تا 2100 ق.م): بدساخت و بدپخت و بدون پوشش با نقوش هندسى و جانورى مى باشند.
سفال دوره ششم (2100 تا 1900 ق.م): بصورت خمره هایى با نقوش جانورى هستند.
محوطه باستانى تومپ شهردراز:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش مرکزى - روستاى شهر دراز
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر:مارک اورل اشتین
مشخصات: سفالهاى شناسایى شده این محل مشابه آثار بدست آمده از تپه بمپور هستند.
گورستان قدیمى خُورابْ:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور - کناره جنوبى رود بمپور
قدمت: هزاره سوم پیش از میلاد کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: از تعداد هفت قبر حفارى شده در این محل، اشیایى شامل ظروف سفالى، کاسههاى سفالى، تبر فلزى، ظروف کامل مرمرین، مهر و عقیق بدست آمده است. در یکى از قبرها 36 ظرف غیر منقوش پیدا شده است . سفالهاى خوراب دو گروه قرمز و خاکسترى هستند که نمونه هایى از سفالهاى بدست آمده در این مکان در موزه پى بادى دانشگاه هاروارد آمریکا نگهدارى مى شوند. در یکى از قبرها 60 ظرف سفالى، قطعات ظروف مرمرى، دو کاسه مسى و دو میله فلزى پیدا شده است. در یک قبر دیگر 32 ظرف سفالى ساده و اشیایى از قبیل دو کاسه فلزى، یک کوزه مرمرى، یک مهره عقیق با روکش طلایى دیده شده است. بطور کلى از این گورستان بین 30 تا 60 ظرف سفالى و اشیاى دیگر مانند بشقابهاى فلزى، جواهر و تبر فلزى بدست آمده است که آثار غذا در بعضى از ظروف دیده مى شود.
محوطه باستانى سَرکَهورانْ:
موقعیت جغرافیایى: بخش مرکزى - 1/5 کیلومترى جنوب شرقى شهر دراز - سرکهوران
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: این محوطه در نزدیکى بستر گسترده رودخانه دامن قرار گرفته و چندین سفال خاکسترى و قرمز در این محوطه شناسایى شده اند.
محوطه باستانى کَتوْکانْ:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - 35 کیلومترى مشرق ایرانشهر - روستاى کتوکان
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: این محوطه در اطراف تعدادى گور متعلق به دوران اسلامى قرار گرفته و سفالهایى قدیمى از آن بدست آمده است.
محوطه باستانى قاسِم آباد:
موقعیت جغرافیایى: بخش بمپور - دهستان بمپور شرقى - روستاى قاسمآباد
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: این محوطه کوچک در ابعاد 130*60 متر گسترده شده است . سفالهاى قاسمآباد به دو گروه تقسیم مىشوند: 1- سفالهاى قرمز که از گورهاى نزدیک قلعه بدست آمده اند. 2- سفالهایى که از خود محوطه بدست آمده اند.
تپه هاى مَنار اِمام:
موقعیت: شهرستان ایرانشهر - بخش بزمان قدمت: دوره اسلامى
تپه بَزْمان:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بزمان قدمت :دوره اسلامى
قبرهاى قدیمى دامَنْ:
موقعیت جغرافیایى: بخش مرکزى - دهستان دامن - سَرْجو - باغ شَتْ (شیطان).
قدمت: هزاره اول پیش از میلاد و دوران پارتى ها کاوشگر: مارک اورل اشتین
ویژگیها: این قبور مربوط به دوره آهن هستند و در این محل یک قبر سنگى کشف شده که حاوى استخوان، ظروف سالم، انگشتر مفرغىو مهره سنگى بوده است.
محوطه باستانى تُمبْ موریاب جازموریان:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش دلگان - علفزار جازموریان
قدمت: هزاره دهم پیش از میلاد کاوشگر و تاریخ کاوش:على اکبر سرفراز در 1343 ه.ش
مشخصات: این محوطه مربوط به دوران شکارورزى است و تنها سکونتگاهى از دوره شکارورزى در ایران است که مورد شناسایى قرار گرفته، چون بقیه سکونتگاههاى شکارورزى مربوط به غارهاى شکار در نواحى مختلف ایران مى باشند.
تپه مَوْلا:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: این تپه در جنوب رودخانه بمپور و در نزدیکى محوطه خوراب قرار گرفته است.
تپه گَوارگوشت:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: سفالهایى مربوط به دوران پیش از تاریخ در این محل که در جنوب رودخانه بمپور و بین دو محوطه باستانى معروف خوراب و قاسم آباد قرار دارد مورد کاوش قرار گرفته اند.
تپه سَرْدْگاه (سَردُقْ):
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش بمپور
قدمت: پیش از تاریخ کاوشگر: مارک اورل اشتین
مشخصات: این نقطه که در غرب بمپور واقع است داراى سفالهاى دست ساز با نقوش ساده هندسى بوده که توسط اشتین شناسایى شدهاند.
تپه باستانى سُهْران:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش مرکزى - دهستان دامن - روستاى تیغ آب
مشخصات: در نزدیکى روستاى تیغ آب در محلى بنام سُهران آثارى از کارگاهها طلاسازى و ذوب فلزات به چشم مى خورد. در روى تخته سنگهاى بزرگ این محل آثار حکاکى دیده مى شود که شامل اشکال حیوانات از قبیل اسب و تصویر وسایل جنگى قدیمى هستند. نوعى کتیبه شبیه به خط میخى نیز وجود دارد و آثارى از قبور قدیمى نیز جلب نظر مى کند.
قبرستان قدیمى کولِگ:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش مرکزى - دهستان دامن - کولگ
مشخصات: این قبور در محلى بنام فعلى شیرآباد در جانب کوهستانى شرق رودخانه دامن، بالاتر از روستاى کجکوش در سمت شمال قرار دارند.
قبرستان قدیمى دَمبولان:
موقعیت جغرافیایى: شهرستان ایرانشهر - بخش مرکزى - دهستان دامن - روستاى کهنو
بلوچ ارتباط